Sayılarla cumhurbaşkanlığı seçimleri
Safa Monopolü – Türkiye Cumhuriyeti’nin birinci cumhurbaşkanı, Cumhuriyet’in ilan edildiği gün ittifakla seçildi: Bu makamı birinci onurlandıran, Ulusal Mücadele’yi örgütleyen, Kurtuluş Savaşı’nın kazanılmasını sağlayan Başkumandan ve Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu Gazi Mustafa Kemal Atatürk’tü.
21 seçim yapıldı
Bugüne kadar 21 sefer cumhurbaşkanlığı seçimi gerçekleştirildi. Atatürk ile İsmet İnönü 4’er defa, Celâl Bayar 3 defa, Cemal Gürsel 1 sefer ve Cevdet Sunay 1 kere olmak üzere birinci cinste cumhurbaşkanı seçildi. Turgut Özal, Süleyman Demirel, Ahmet Necdet Sezer ve Abdullah Gül, 3’üncü cinste seçilerek cumhurbaşkanı oldu. Fahri Korutürk’ün seçimi ise 15’inci tıpta sonuçlandı. 12 Eylül 1980 askerî darbesinden evvelki son cumhurbaşkanı seçimi ise sonuçlanamadan, parlamento feshedildi.
12’nci Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ise 10 Ağustos 2014’de halk oylamasıyla birinci tıpta seçildi. Erdoğan, 16 Nisan 2017’deki “Cumhurbaşkanlarının partili olmasına imkan tanıyan” Anayasa değişikliği sonrasında, bu sefer AK Parti Genel Lideri olarak girdiği seçimde halkın oylarıyla 24 Haziran 2018 tarihinde yine Cumhurbaşkanı oldu.
12 cumhurbaşkanı
1921 ve 1924 Anayasalarının yürürlükte olduğu periyotlardaki cumhurbaşkanları arka arda birçok sefer seçildiler: Mustafa Kemal Atatürk 4 sefer, İsmet İnönü 4 kere, Celâl Bayar 3 defa.
1961 ve 1982 anayasalarının yürürlükte olduğu devirlerde vazifeye gelen cumhurbaşkanları ise Recep Tayyip Erdoğan (Anayasa değişikliğinden ötürü) dışında birer kere seçildiler. Kenan Cihan ise TBMM’nin kapalı olduğu periyotta, halkoylamasına sunulan Anayasanın kabulüyle Anayasa’nın süreksiz 1’inci unsuru mucibince vazifeye getirildi.
Mustafa Kemal Atatürk tek partili devirde Cumhurbaşkanı seçilirken, İsmet İnönü, hem tek partili hem de çok partili devirde misyon yaptı.
11 cumhurbaşkanı ise çok partili devirde vazifeye seçildi: İsmet İnönü, Celâl Bayar, Cemal Gürsel, Cevdet Sunay, Fahri Korutürk, Kenan Cihan, Turgut Özal, Süleyman Demirel, Ahmet Necdet Sezer, Abdullah Gül ve Recep Tayyip Erdoğan.
Demirel’in Cumhurbaşkanı adaylığını birinci kutlayan isim Cihan oldu. (23 Nisan resepsiyonu, TBMM 1993)
Görev süreleri
1921 ve 1924 anayasalarında, cumhurbaşkanının vazife müddeti “Bir seçim devresi” olarak belirlenir. Milletvekili seçimlerinin vaktinde yapılması halinde 4 yıl olan misyon müddeti, seçimlerin erkene alınması durumunda kısalıyordu. Atatürk’ün, 3, 4 ve 5’inci yasama devirlerindeki misyon müddetleri 4 yılın altında kalır.
İsmet İnönü ise 6, 7 ve 8’inci yasama periyotlarındaki vazife müddetleri ile Celâl Bayar’ın 8, 9 ve 10’uncu periyotlardaki vazife müddetleri de 4 yılın altındadır.
1961 ve 1982 anayasalarına nazaran ise cumhurbaşkanlarının misyon mühleti 7 yıldır.
Atatürk, 15 yıl 12 gün ile en uzun mühlet vazife yapan Cumhurbaşkanı’mızdır. O’nu 11 yıl 6 ay 11 gün ile İsmet İnönü, 10 yıl 5 gün ile Celâl Bayar izler.
En kısa mühletle misyon yapan Cumhurbaşkanı ise 3 yıl 5 ay 8 gün ile Turgut Özal’dır.
Özellikleri
İlk 3 cumhurbaşkanı, Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucuları ortasından seçilir: Mustafa Kemal Atatürk, İsmet İnönü ve Celâl Bayar.
6 Cumhurbaşkanı asker kökenlidir: Mustafa Kemal Atatürk, İsmet İnönü, Cemal Gürsel, Cevdet Sunay, Fahri Korutürk ve Kenan Cihan.
6 cumhurbaşkanı ise sivil kökenlidir: Celâl Bayar, Turgut Özal, Süleyman Demirel, Ahmet Necdet Sezer, Abdullah Gül ve Recep Tayyip Erdoğan.
6 cumhurbaşkanı partilerinin genel lideri iken seçilir: Mustafa Kemal Atatürk, İsmet İnönü, Celâl Bayar, Turgut Özal, Süleyman Demirel ve Recep Tayyip Erdoğan.
Atatürk ve İsmet İnönü, cumhurbaşkanlığı müddetleri boyunca partilerinin başında kalır, başkaları ise parti başkanlığından ayrılırlar. Recep Tayyip Erdoğan, birinci seçiminde genel başkanlıktan ayrılır, sonraki seçiminde ise genel lider iken seçilir.
2 Cumhurbaşkanı, başbakanlık vazifesinde iken seçilir: Turgut Özal ve Süleyman Demirel.
TBMM dışı isimler
3 cumhurbaşkanı parlamento dışındandır: Cevdet Sunay, Kenan Cihan ve Ahmet Necdet Sezer.
Genelkurmay Lideri iken adaylığı kararlaştırılan Cevdet Sunay, misyonundan ayrılarak Cumhurbaşkanınca Kontenjan Senatörü olarak atanır ve bu suretle TBMM üyeliğini kazandıktan sonra aday gösterilerek seçilir.
Kenan Cihan, Anayasaya ait halkoylaması sonucunda Cumhurbaşkanlığı sıfatını kazanır.
Ahmet Necdet Sezer ise 1982 Anayasa’sının TBMM üyesi olmayanlara sağladığı adaylık imkanından yararlanarak bu makama gelir.
Ara dönemler
Askerî müdahaleler devirlerindeki devlet liderleri, sivil idareye geçildiğinde cumhurbaşkanlığı vazifesini üstlendiler: Cemal Gürsel (TBMM’de seçilerek), Cihan (Halkoylamasıyla).
SAYGI NOTU: Bu yazıda; Toplumsal Ekonomik Siyasal Araştırmalar Vakfı (TESAV) Lideri Erol Tuncer’in yazdığı “1923’ten Günümüze Cumhurbaşkanlığı Seçimleri” isimli kitabından yararlandım. Kitabı bana ulaştıran Bağlantı Fakültesi’nden sınıf arkadaşım TESAV’dan Sema Kılıç’a da teşekkür ediyorum.