İstanbul’da sarsıntıya FOTDES önlemi! Saniyeler öncesinde ihtar
Boğaziçi Üniversitesi Kandilli Rasathanesi ve İstanbul Büyükşehir Belediyesi (İBB) iştiraki İstanbul Gaz ve Doğal Gaz Dağıtım A.Ş (İGDAŞ)’ın ortak çalışmasıyla geliştirilen yeni sarsıntı erken ihtar sistemi; Fiber Optik Tabanlı Zelzele Erken İkaz Sistemi (FOTDES), Marmara Denizi tabanındaki fay çizgisine paralel, 10’ar metrelik ortayla ses dalgalarını algılayabilen, 50 kilometrelik fiber optik bir çizgi üzerinde geliştirildi. Sisteme ait bilgi veren İGDAŞ Genel Müdürü Mithat Bülent Özmen, “5 bin sensör hassasiyetinde bilgi verecek bu sistemin üstünlüğü ışık süratiyle çalışması. Örneğin, muhtemel zelzele; Eskişehir ya da Bayramiç’te olursa 30 saniye, Yalova’da olursa 6,8 saniye, Adalar’da olursa 3 saniye evvelden biz yıkıcı dalganın geleceğini bileceğiz. Sistem şu anda çalışıyor lakin sistemin özelliği yapay zeka ile öğrenme ve şu anda hangi sesin sarsıntıya ilişkin olup olmadığını öğrenme sürecinde. 2024 yılı sonuna kadar bu öğrenme sürecinin tamamlanmasını öngörüyoruz” dedi.
İGDAŞ’A İLİŞKİN 832 ADET İVME ÖLÇER AYGITLARI BULUNUYOR
Boğaziçi Üniversitesi Kandilli Rasathanesi ile gerçekleştirilen ortak çalışma sonucu belirlenen yıkıcı eşik pahaların mümkün bir zelzeleyle aşıldığında, mevcut sistemin doğal gaz akışını durdurma kabiliyetine sahip olduğunu belirten Mithat Bülent Özmen, “İGDAŞ’ın halihazırda, Kandilli Rasathanesi’nin sensörleri ile koordineli olarak çalışan ve doğal gaz akışını durdurabilen bir erken ikaz sistemi de etkin. Muhtemel bir zelzelesi bizler Marmara Denizi’nde bekliyoruz ve sarsıntı muhakkak dalgalar eşliğinde geliyor. Birinci dalga uyarıcı-haberci, ikinci ve üçüncü dalgalar ise yıkıcı dalgalar oluyor. Mevcut sistemimiz İGDAŞ ve Kandilli Rasathanesi’nin birlikte yönettiği bir yapı. Kandilli Rasathanesi’nin Marmara Denizi kıyılarında 10 tane faal sensörü var. Bu sensörler anlık sarsıntı datalarını şu anda bulunduğumuz İGDAŞ SCADA Merkezi’ne aktarıyor. Marmara Denizi’nde sarsıntı olursa, 10 sensörden uydu aracılığıyla alınan bilgiler, İstanbul’un tamamına yayılmış İGDAŞ’a ilişkin 832 adet kuvvetli yer hareketi-ivme ölçer cihazlarımıza, birinci uyarıcı-haberci zelzele dalgaları denizden kıyıya vurduğunda iletiliyor” değerlendirmesinde bulundu.
DOĞAL GAZ AKIŞINININ KESİLMESİ AMAÇLANIYOR
Boğaziçi Üniversitesi Kandilli Rasathanesi ile bilimsel çalışmalar sonucu hazırlanan iki adet eşik kıymet bulunduğunu anlatan Özmen, “Bu bedeller sürat, ivme ve SI bileşenlerinden oluşuyor. Bu ihtar, belirlediğimiz eşik bedelleri geçiyor ise sistem sarsıntı gerçekleştiğini algılıyor ve evvel alarm durumuna geçiyor. Sistemin kapatma yapması için ise ikinci bir uyaran gerekiyor. Bu da bahsettiğimiz sarsıntının kıyıya vuran, ikinci yıkıcı dalgalarıyla oluyor. Bu durumda sarsıntı eşik bedelin üstündeyse sistemimiz İstanbul’un tüm sathına yayılmış 832 noktada zelzelenin eşik kıymetine nazaran nerede yıkıcı olabileceğini belirleyerek, doğal gaz akışını o noktalarda kesebiliyor. Sistemimiz şayet bölgelerde yıkıcı hasar oluşmayacağına karar verip, o halde öngörürse, o noktalarda ise kapatma-durdurma uygulamıyor. Birincil felaketler, afetin kendisi oluyor; örneğin, zelzeleler. Şayet, doğal gazı kesmezseniz, bir gaz kaçağına, patlamalara, yangınlara bu da önemli manada can kayıplarına sebep olabilir. İGDAŞ’ın erken ikaz sisteminin en kıymetli özelliği sarsıntı olduğunda doğal gaz akışını kesip ikincil felaketlerin önüne geçmek” dedi.
YENİ SİSTEM 5 BİN SENSÖR HASSASİYETİNDE VE IŞIK SÜRATİYLE ÇALIŞIYOR
Özmen, “Yeni FOTDES Sistemi’nde ise, (Fiber Optik Tabanlı Erken İkaz Sistemi) fark şu olacak. Biz mevcutta Kandilli Rasathanesi’nin bahsettiğimiz 10 sensörünü kullanıyoruz. Bu sistemde ise Marmara Denizi tabanındaki fay çizgisine paralel giden fiber optik bir çizgi var. İGDAŞ olarak bu çizgiden bir kıl aldık, Ambarlı’dan giriyor ve Pendik’ten çıkıyor. Biz bu sınırı bir sensör üzere kullanacağız ve bununla ilgili sistemi de kurduk. Bu çizgi 10’ar metre ortayla akustik ses dalgalarını alarak, ‘Bu bir depremdir’ bilgisini Pendik’teki aygıta bildirecek. Bu da ne demek oluyor 50 km uzunluğundaki bir sınırdan bahsediyoruz, bu da aslında halihazırda kullandığımız 10 sensöre karşılık 5 bin sensör hassasiyetinde bilgi verecek. Bunun dışında başka bir üstünlüğü ise ışık süratiyle çalışması. Çok süratli bir halde tahlil yapıp, zelzelenin şiddetini de görüp bize sağlayacağı en kıymetli kritik şey şu, şimdi zelzelenin ikinci yıkıcı dalgası kıyıya ulaşıp yıkıcı tesirini göstermeden biz İGDAŞ olarak zelzelenin olduğunu ve şiddetini öngörebilmiş olacağız. Bu ne demek? Zelzele olmadan evvel değil fakat olduğunda zelzelenin kıyıya gerçek uzaklığına nazaran; örneğin sarsıntı Bayramiç (Çanakkale) ya da Eskişehir’de olursa 30 saniye evvelden, Tekirdağ’da olursa 15 saniye evvel, Yalova’da olursa 6,8 saniye evvel, Adalar’da olursa kent merkezine çok yakın olduğu için 3 saniye evvel, biz zelzelenin olduğunu ve biraz sonra yıkıcı dalganın kıyıya geleceğini bileceğiz” diye konuştu.
MESELEYE YALNIZCA DOĞAL GAZ KESİLMESİ OLARAK BAKILMAMALI
“Bu sistemin en kıymetli özelliği ve önceliği ise şu; örneğin zelzele oldu ve şimdi kıyıya ulaşmadı ve biz bunu örneğin 6,8 saniye evvel biliyoruz. Akıllı kent konseptini düşündüğünüzde aslında apayrı şeyleri sağlayacak” tabirlerini kullanan Özmen, “Meseleye yalnızca doğal gaz kesilmesi olarak bakılmaması gerek. Elektrik kesilmesi gerekiyorsa kesilmesi, su akışının durması gerekiyorsa durması, ağır sanayi bölgelerinde valflerin kapatılması gerekiyorsa bunların otomatik olarak kapatılmasının sağlanması, acil müdahale gruplarına 3 saniye 5 saniye evvel haber verilmesi-alarm gönderilmesi, uçaklar kalkacaksa kalkmasının, inecekse inmesinin durdurulması, daha kritiği; metroların ya durmasını ya suratını yavaşlatmasını sağlayabilir. Hastanelerde, ağır bakımlarda ameliyatlar başlayacaksa tahminen de durması gerekecek ya da jeneratörlerin devreye girmesi gerekiyorsa bu daha evvelden bilinecek. İtfaiyeyi daha süratli harekete geçirebilmek için itfaiye kapılarının otomatik açılmasını sağlanabilecek. Hayatın her alanına dokunuyor” dedi.
2024 YILI SONUNA KADAR TAMAMLANACAĞINI DÜŞÜNÜYORUZ
Sistemin faaliyete başlayacağı tarih ile ilgili bilgi veren Özmen, “Bizim FOTDES için öngörümüz 2024 yılının sonuna kadar sistemi büsbütün çalışır hale getirmek. Sistem şu anda çalışıyor ancak sistemin özelliği yapay zeka ile öğrenme. Suyun altındaki gürültü ve seslerden neyin zelzele olduğunu neyin zelzele olmadığını ayrıştırma süreci devam ediyor. Şu anda aygıt öğreniyor. Münasebetiyle, Kandilli Rasathanesi yetkilileriyle yaptığımız çalışmayla 2024 yılı sonuna kadar bu öğrenme sürecinin tamamlanmasının öngörüyoruz” halinde konuştu.