Hak, emek ve adalet

Müjde Işıl – Cengiz Aytmatov’un “Kımızı Eşarp”ından uyarlanan “Selvi Boylum Al Yazmalım” sinemasında senarist Ali Özgentürk’ün orjinal kıssadan bağımsız halde finale eklediği ‘sevgi emekti’ cümlesi hepimizin zihninde silinmeyecek formda duruyor. Öykünün yayımlandığı ve sinemanın çekildiği ‘70’lerin sendikalaşma ve personel hareketlerine çok da uyan bu önermenin gibisi, ondan yaklaşık 30 sene evvel Bertolt Brecht tarafından İkinci Dünya Savaşı ve Nazi zulmünün yaşandığı devirde hem annelik hem de mülkiyet kavramı üzerinden tiyatroda vurgulanmıştı. Sahneye en çok uyarlanan Brecht oyunlarının başında gelen “Kafkas Tebeşir Dairesi”, iki farklı vakitte geçen hikayesiyle hâlâ çok şimdiki ve hâlâ söyleyecek çok kelama sahip.

“Kafkas Tebeşir Dairesi”, İstanbul Devlet Tiyatrosu’nun bu dönemdeki yeni oyunlarından. Can Yücel’in çevirisi ve Kubilay Karslıoğlu’nun rejisiyle seyirciyle buluşuyor. Kıssa malum… Ayaklanma yüzünden soylu bir bebek ailesinden farklı fikir onu ‘alt sınıf’tan bir kız büyütüyor. Yıllar sonra onu geride bırakan annesi ortaya çıkıyor ve evladını istiyor. Mahkeme, “Çocuk emek verenin mi yoksa doğuranın mı?” sorusunun karşılığını verebilmek için iki bayana tebeşir dairesi testini uyguluyor.

Süre minimize edilmemiş

Üç saat süren oyun hem Brecht’in ruhunu müdafaayı hem aktüel olmayı hem de çeşitleri harmanlamayı hedeflemiş. Bilhassa pandeminin güç şartlarının tesiriyle yaklaşık 60-70 dakikalık oyunların tercih edilmesi, toplumsal medyanın sürate ve kısa metinlere alıştırdığı seyirciyi tiyatro salonlarında da emsal bir ‘kestirme’ ile buluşturuyor. Emsal durum sinema seyircisinde de var. Yalnızca yeni kuşaklar değil; Atilla Dorsay’ın, merhum Rekin Teksoy’un sinema jenerasyonlarında pürdikkat televizyona yapışıp üç saatlik sinemaları hatmeden nesiller bile bir sinemanın mühleti iki saati aştı mı karıncalanma yaşıyor günümüzde. Bu ruhsal dirence karşı üç saatlik oyun yapmak ve bunu dinamik bir reji ile seyircinin nabzını yüksek tutarak sağlamak oldukça güç. “Kafkas Tebeşir Dairesi”nde orjinal metinde değişiklikler yapılsa da mühletin minimize edilmesi tercih edilmemiş. Hitler’in ordularının Gürcistan’ı işgal ettiği vakitte, toprakları işleyip hayvanlarını sürenlerin mi yoksa toprak sahiplerinin mi hak ve kelam sahibi olduğunu irdeleyen iki anlatıcının eşliğinde, birinci perdede Gruşa’nın ve ikinci perdede de Azdak’ın öyküsünü izliyoruz. Oyunun commedia dell’arte ile teması mizah tarafını öne çıkarıyor, bilhassa girişte ve finalde. Uyarlamanın tonunun dram yerine güldürü olması gayesi tutturuluyor böylelikle. Bir yandan da anlık dolar kuruna, yüksek süt fiyatlarına vurgu yapılarak yeni de yakalanmaya çalışılıyor.

Devlet Tiyatroları alışageldiğimiz üzere dekor dizaynında pek hünerli. “Kafkas Tebeşir Dairesi”nde de Aytuğ Dereli fonksiyonel bir dekor hazırlamış. Açılır kapanır bölmeler bazen pencere bazen çatı bazen yatak oluyor. Çarşaf üzerine ışık verilerek sağlanan dere imajı keşke farklı versiyonlarla daha sık kullanılsaymış. Dilek Kaplan’ın kostüm tasarımı, oyundaki commedia dell’arte damarını kuvvetlendiriyor. Lakin oyunun çabucak başında valinin hizmetçilerinin üzerindeki tencere tava kombinasyonu yanlışsız bir tercih olmamış. Birbirine çarpan aksesuarlar oyuncuların sesini bastırırken sessizlik anlarında gürültüye de neden oluyor.

Performanslara gelince… İkinci perdeyi neredeyse tek başına sürükleyen Azdak rolündeki Mehmet Ali Kaptanlar bizi şaşırtmıyor ve güçlü bir oyunculuk sergiliyor. Vali ile birlikte altı karaktere birden hayat veren Mert Asker nitekim parlıyor. Valinin karısı rolünde Demet İyigün ve küçük çocuk dahil olmak üzere dört karakteri canlandıran Tuğçe Topçu da öne çıkıyor. Kıssanın ana kahramanlarından olan Gruşa rolü için ise birebir şeyi söylemek güç. Oyunun yorumunda da Gruşa karakteri fazla ön planda değil lakin oyuncunun da rolle bütünleşemediği muhakkak oluyor.

Adaletin tesisinin her geçen gün daha da vazgeçilmez olduğunu insanlık olarak idrak ettiğimiz süreçte, tebeşir dairesi testi iyice ehemmiyet kazanıyor. Uyarlama şekli farklı, müddeti uzun gelebilir fakat oyunu izlemek, bu açıdan unutulanları yine hatırlatabilir.