Antik Yunan dünyasında çocuklar: Birinci muvaffakiyet hayatta kalmak
Dr. Öğr. Üyesi Sena Coşğun Kandal | senacosgun@erzincan.edu.tr/ Erzincan Üniversitesi-Tüm eski toplumlarda olduğu üzere Antik Yunan toplumunda da evlilik ve çocuk sahibi olmak sosyoekonomik ve manevi açıdan değerliydi. Evlenmeden, çocuk sahibi olmadan ölen insanların, azaplarla hırpalanmış ruhlara sahip olacakları ve akrabalarına musallat olmak için geri gelecekleri düşünülürdü. Bayanlar çoklukla ebelerin yardımıyla konutta doğum yapıyorlardı. Dini ritüellerle iç içe geçen doğumun, doğum ağrıları tanrıçası Eileithyia’nın müdafaası altında gerçekleştiğine inanılırdı. Bununla birlikte Artemis’ten de yardım beklenir, çocuğun yaşamasını sağlaması için tapınağına ikramlar bırakılırdı.1 Tekrar de tüm dini ritüellere ve dualara karşın günün sıhhatsiz şartlarında birçok bayan ve çocuk doğumda ömrünü yitirirdi. Annesiz hayatta kalan bebeğin yaşaması neredeyse imkânsızdı. Onu alıp besleyen biri olmazsa annesi ile tıpkı bahtı paylaşırdı.
Kucağında bebekle yaşlı bir ebe. (British Museum)
Ritüeller
Eğer doğumda bir sorun çıkmazsa, ebe bebeğin sağlıklı olduğunu muştular ve cinsiyetini bildirirdi. Aile çocuğa bakmaya razıysa kapıya, bebek erkekse büyük bir savaşçı olacağını, devletin yeterliliği için hayatını feda edeceğini sembolize eden bir zeytin kolu veya çelengi; kız ise gelecekte konut hanımı olacağını ve dokumadan, konutla ilgilenmekten sorumlu olacağını sembolize eden bir yün zahmeti asılırdı.2 Bebek doğduktan beş, yedi ya da 10 gün sonra bir seremoni ile konut halkına tanıtılır ve ilahların muhafazası altına alınırdı.3 Ocak tanrıçası Hestia, birebir vakitte meskenin ve aile hayatının da koruyucusuydu. Ocak da gerçek ve sembolik manada konutun merkezi sayılırdı. Bu nedenle bebek, babasının kollarında ocağın etrafında döndürülürdü. Baba, bebeği beşiğine bıraktıktan sonra aile yakınları bebek için “optéria” ismi verilen armağanlar sunarlardı. Bu ikramlar, onu berbat ruhlardan koruyacak tılsımlar olabileceği üzere oyuncak ya da yiyecek de olabilirdi. Seremoni, bir kurban sunumu ve akabinde ziyafetle sona ererdi. Bebeğin ismi 10. gün verilirdi. Erkekse bu isim çoklukla baba tarafından büyükbabasının ismi olurdu ki bu sayede çocuk ayrılmaz bir formda ailenin resmen müdafaası altına girer, artık onu terk etmek yasal olarak imkânsız hale gelirdi. Lakin çocukların hepsi bu kadar şanslı değildi.
Üzerinde “İç, sakın düşürme” yazan bir biberon (British Museum)
Şanssız bebekler
Doğumda ölenlerin yanı sıra çocukların dörtte biri daha bir yaşına gelmeden, kalan üçte bir kadarı bir ila 10 yaş ortasında ölürdü.4 Çeşitli hastalıklar, kazalar, hayvan akınları ve savaşlar sırasında yaşama veda edenler de eklenirse yaşayan çocuk neredeyse azdı. Ayrıyeten aileler her vakit bebeklerine bakmaya istekli olmazdı. Geçim sorunu, ailenin nüfusunun fazla olması üzere nedenlerden ötürü istenmeyen çocuklar, bazen herkesin görebileceği kalabalık bir yere bırakılır bazen de herkesten uzak bir yere götürülüp vefata terk edilirdi. Ziyadesiyle ataerkil olan Yunan toplumunda, bu kararı genelde baba verirdi. Bu durumdan genelde kızlar, evlilik dışı yahut engelli doğanlar ile kölelerin bebekleri nasibini alırdı. Bu bebekleri meydandan alıp büyütenler olabilirdi fakat genelde terk edildikleri yerde ölürlerdi. Aileleri tarafından benimsenen, bilhassa de varlıklı ailelerin çocukları ise ihtimamla büyütülürlerdi. Çocuğun bakımından anne sorumluydu. Çocukların anne sütüyle beslenmesi teşvik ediliyordu. Köle bayanlar veyahut fiyatlı sütanneler de bebeğin beslenmesine takviye olabiliyorlardı. Beslenmede anne sütünün yanı sıra biberon değerli bir yer tutuyordu. Bebeklere, biberon ile süt, un ve bal üzere tatlandırıcılarla hazırlanan besinler veriliyordu.
M.Ö. 485-480’e tarihlendirilen bu kırmızı figürlü kabın bezemesi çeşitli ders etkinliklerini gösteriyor.
“Hem yeterli hem güzel”
Çocuklara altı yaşına gelinceye kadar anneleri tarafından ömür için gerekli hünerler kazandırılırdı. Mit ve masallarla Yunan kültürü öğretilirdi. Antik Yunan vazolarından en başta kızların ellerinden düşürmedikleri bebekler olmak üzere çocukların tekerlekli otomobiller, toplar, topaçlar, çemberler, çıngıraklar, oyuncak hayvan ve askerlerle oynadıklarını izleyebiliyoruz. Ayrıyeten salıncak, tahterevalli, uçurtma ve siyah ve beyaz taşlarla oynanan dama da onları eğlendirmiş görünüyor. Polislerin (şehir devleti) oluşup gelişmesinden evvelki devirler hakkında kâfi bilgiye sahip olmamakla birlikte eğitimin, müzik ve spor olmak üzere iki ögesi içerdiğini biliyoruz. Onlara nazaran eğitimin ideali, hoş bir beden, zihni gelişim, ruh ve ahlaki paklığı sağlamaktı. Buna “hem güzel hem de güzel” manasına gelen “kalos kagathos” denirdi. Bu insanın ulaşabileceği en üst mertebeydi. Fakat polislerin gelişimiyle bu eğitim, muhtaçlığı karşılayamaz hale gelmişti. Eğitimde gerçekleştirilen kimi ıslahatlarla -diğer polislerin kendilerine has farklılıklarıyla birlikte- Atina ve Sparta modeli uygulanmaya başlandı.
Atina Modeli
Atina’da kız çocuklar evlenme çağına gelene dek annesi ile konutta bir nevi mahpus hayatı yaşardı. Erkek çocuk ise yedi yaşına geldiğinde erkekler dünyasına katılırdı. Sıradan bir ailenin çocuğu ise baba mesleğini öğrenerek ömrünü sürdürürdü. Varlıklı bir aileye mensupsa, gelecekte Atina demokrasisinde rol oynaması ya da düzgün bir kumandan olması için okula gönderilirdi. Çocuklar birinci olarak okuma-yazma eğitimi alacakları “grammatistes”e masraflardı. Burada kolay aritmetik eğitimi de alırlardı. Okumaya geçen çocuk, Homeros üzere ünlü ozanların kitaplarını ezberlerdi. Gramer dersinden sonra şayet aile isterse, çocuğuna müzik dersi aldırırdı. 12 yaşından sonra çoklukla güreş okulları olarak tanımlanabilen “palaistra”lara gönderilirlerdi. Çoğunlukla “gymnasium” içerisinde yer alan bu okullar, bir nevi askeri eğitim merkezleriydi. Tüm bu kademelerden geçip 17-18 yaşlarına geldiklerinde askeri eğitimi içeren iki yıllık bir “ephebe/ephebos” eğitimi alırlardı. Bu eğitimini de muvaffakiyetle geçenler, asker ve yönetici olmaya hak kazanabilirlerdi.
Sparta Modeli
Sparta M.Ö. II. binyılın sonlarında kuzeyden gelen Dorlar tarafından kurulmuştu ve bu süreçte bölge halkı büsbütün köleleştirilmişti. Sparta’da idareden eğitime, müzikten sanata her alan, köleleri denetim altında tutmak ve bağımsızlığı korumak gayesine nazaran şekillenmişti. Burada doğan bebekler bir yaşlılar heyeti tarafından incelenir, bedenlerinde rastgele bir aksaklık, zayıflık, sakatlık ya da bir hastalık görülürse Taygetos Dağı’nın vadisinde mevte terk edilirlerdi. Sağlıklı çocuklar yedi yaşına gelinceye dek konutta ailesi tarafından eğitilirdi. Anneler çocuklarına karanlıktan korkmamayı, az yemekle yetinmeyi, mızmızlanmamayı, soğuğa ve sıcağa sağlam olmayı, yöneticilere ve büyüklerine itaat etmeyi öğretirlerdi. Sparta’da hiçbir vatandaş çocuğunu kendi isteği doğrultusunda yetiştiremezdi, eğitim devlet eliyle verilirdi. Her hür Spartalı, erkek çocuğunu yedi yaşına geldiğinde “agoge” ismi verilen eğitime göndermek zorundaydı. Askeri kışlalarda verilen eğitimde çocuklar öncelikle sorgusuz sualsiz itaati ve tüm büyüklerine hürmet göstermeyi öğrenirdi. Daha sonra sıra okuma yazmaya gelse de fizikî eğitim daha kıymetli olduğundan bu en az seviyede olurdu. Birinci devir olarak isimlendirebileceğimiz 7-12 yaş ortasında temel askeri eğitimi alır, yalnız başına avlanmayı öğrenirlerdi. 12 yaşını tamamlayanlar genç bir adam sayılırlardı. Eğitimleri arttırılır, saçları kısa kesilir, yaz ve kış birçok vakit çıplak gezer, ayakları sertleşsin diye yalınayak yürürlerdi. 18 yaşlarına geldiklerinde artık yetişkinler ortasında yer alırlardı. Sparta’da kız çocuklarına da neredeyse erkekler kadar sert bir eğitim verilirdi. Kız çocukları da güreş, cirit, koşu yarışları yapar ve mızrak atarlar, erkeklerle bir arada jimnastik yapar hatta onlarla dövüşürlerdi. Yazılı kaynaklarda Olimpiyatlara katılan ve birinci gelen Spartalı bayanlardan bahsedilir.7 Lakin gaye bayanları eğitmek değil, geleceğin Spartalı erkeklerinin annelerini eğitmekti.
1 Robert Garland. Daily Life of the Ancient Greeks, Greenwood Publishing, London, 2009, 89.
2 Jenkins, Ian. Yazılı Kaynaklar ve Arkeolojik Buluntular Işığında Antik Evrede Çocuk Eğitimi. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Tarihi Yayınları, 1998, 9.
3 Hamilton, Richard. Sources for the Athenian Amphidromia, Greek Roman and Byzantine Studies, 25, 1984, 243.
4 Peter Bogucki. Encylopedia of Society and Culture in the Ancient World Volume I. New York: Facts on File, 2008, 195.
5 Garland, Robert. Daily Life of Ancient Greeks, London: Greenwood, 2009, 91.
6 Mutluay, Nazmiye. Yunan ve Roma Uygarlığında Çocuk, Ankara: Ütopya Yayınları, 2007, 48. 7Joyce E. Salisbury. Encyclopedia of Women in Ancient World, California: Abc&Clio, 2001, 331